Szkoły teatralne w Polsce: trzy etapy egzaminu wstępnego i cztery publiczne uczelnie

Poniżej znajdziesz opis tego, gdzie w Polsce można studiować aktorstwo w trybie publicznym i czym te ośrodki się różnią. Jest rozpisany przebieg trzyetapowego egzaminu wstępnego, od eliminacji po ostatni dzień, oraz konkretne wskazówki dotyczące doboru repertuaru, bo to najczęstsze miejsce, w którym kandydaci przegrywają jeszcze przed wejściem na salę. Dalej opisuję, jak wygląda proporcja zgłoszeń do miejsc i dlaczego liczba kandydatów na miejsce jest myląca. Osobna część dotyczy szkół prywatnych i studiów policealnych, które bywają sensowne, ale nie w każdej sytuacji. Na końcu jest część o tym, kiedy zdawanie do szkoły teatralnej po prostu nie ma sensu, oraz zestaw pytań, które kandydaci zadają najczęściej.

01Które uczelnie kształcą aktorów w trybie publicznym

Publicznych ośrodków jest niewiele i wszystkie mają długą historię. Akademia Teatralna imienia Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie prowadzi wydział aktorski, a jej filia w Białymstoku kształci w zakresie sztuki lalkarskiej. Akademia Sztuk Teatralnych imienia Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie ma wydział aktorski w Krakowie oraz filię we Wrocławiu, gdzie działa również kierunek lalkarski. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna imienia Leona Schillera w Łodzi prowadzi wydział aktorski o wyraźnie filmowym profilu, co wynika z całej struktury tej uczelni.

Różnice programowe są realne, choć bywają wyolbrzymiane w opowieściach. Łódź ma najsilniejsze zaplecze filmowe, bo na tej samej uczelni studiują reżyserzy, operatorzy i montażyści, więc etiudy powstają naturalnie i student aktorstwa ma dostęp do kamery od pierwszych lat. Kraków i Warszawa mają mocniejsze tradycje teatralne i szerszą siatkę kontaktów ze scenami repertuarowymi. Wrocław bywa wybierany przez osoby zainteresowane teatrem formy i pracą z przedmiotem. Żadna z tych charakterystyk nie jest jednak wyrokiem, bo najwięcej zależy od konkretnego rocznika i pedagogów prowadzących grupę.

Publiczne ośrodki kształcenia aktorskiego

Ośrodek	Profil	Na co zwrócić uwagę
Warszawa	silna tradycja teatralna, bliskość scen stołecznych	duża konkurencja przy rekrutacji, wysokie koszty życia
Kraków	klasyczna szkoła pracy nad rolą	rozbudowany blok przedmiotów teoretycznych
Łódź	profil filmowy, praca przed kamerą od wczesnych lat	mniej godzin klasycznej pracy scenicznej
Wrocław	teatr formy, praca z lalką i przedmiotem	specyfika, która nie każdemu odpowiada

02Jak zbudowany jest trzyetapowy egzamin wstępny

Pierwszy etap to eliminacje. Wchodzisz przed komisję, przedstawiasz się, mówisz wiersz i fragment prozy, czasem śpiewasz. Trwa to krótko, często kilka minut, i bardzo często zostajesz przerwany. Przerwanie nie oznacza, że było źle, bo komisja przesłuchuje kilkaset osób i po pierwszych zdaniach wie, czy chce słuchać dalej. Na tym etapie odpada największa grupa kandydatów, zwykle zdecydowana większość zgłoszonych.

Drugi etap jest dłuższy i bardziej rozbudowany. Dochodzą zadania ruchowe, praca w grupie, improwizacja, sprawdzenie warunków głosowych, czasem badanie foniatryczne. Komisja daje polecenia w trakcie wykonania i patrzy, jak reagujesz. Tu właśnie sprawdzana jest ta podatność na korektę, o której mówi się na każdym kursie przygotowawczym. Kandydat, który powtarza wyuczoną wersję mimo trzech uwag, kończy udział niezależnie od tego, jak dobrze przygotował materiał.

Trzeci etap to egzamin końcowy, zwykle rozłożony na dwa dni, z pełnym zestawem prezentacji i rozmową kwalifikacyjną. Rozmowa dotyczy lektur, spektakli, motywacji i ogólnej orientacji w kulturze. To moment, w którym widać, kto naprawdę interesuje się teatrem, a kto przyszedł po rozpoznawalność. Odpowiedź w stylu chcę grać, bo lubię być na scenie, nie wystarcza, i to nie z powodu złośliwości komisji, tylko dlatego, że pięć lat takiego programu wytrzymują ludzie z konkretną motywacją.

03Jaki repertuar przygotować na eliminacje

Podstawa to wiersz, proza i piosenka, ale nigdy nie po jednej sztuce. Przygotuj co najmniej trzy wiersze, dwa fragmenty prozy i dwie piosenki, żeby mieć czym zareagować, gdy komisja poprosi o coś innego. Wybieraj teksty, które pasują do twojego wieku i typu. Osiemnastolatek mówiący monolog pięćdziesięcioletniego bohatera wygląda źle nie dlatego, że gra słabo, tylko dlatego, że nikt nie uwierzy w sytuację. To brutalnie proste kryterium, a mimo to łamane co roku przez setki kandydatów.

Unikaj tekstów zajechanych. Są wiersze, które komisja słyszy dwadzieścia razy dziennie, i twoja wersja musi wtedy być wybitna, żeby cokolwiek dodać. Lepiej sięgnąć po autora mniej oczywistego, byle nie na siłę. Poezja współczesna bywa dobrym wyborem, bo ma naturalniejszą składnię i łatwiej ją powiedzieć bez zaśpiewu. Proza powinna mieć wyraźną sytuację, czyli kogoś, do kogo mówisz, i powód, dla którego mówisz akurat teraz.

• trzy wiersze z różnych epok i o różnym temperamencie
• dwa fragmenty prozy, w tym jeden z wyraźną zmianą nastroju w środku
• dwie piosenki, najlepiej w różnych tonacjach, przygotowane bez podkładu
• krótki tekst rezerwowy, którym możesz zareagować, gdy komisja przerwie
• lista przeczytanych dramatów i obejrzanych spektakli, gotowa do rozmowy

04Ilu kandydatów przypada na jedno miejsce

Liczby robią wrażenie, ale trzeba je czytać ostrożnie. Na kierunki aktorskie zgłasza się zwykle kilkuset kandydatów, a przyjmowanych jest kilkanaście do trzydziestu osób. Daje to proporcje rzędu kilkunastu, czasem kilkudziesięciu osób na miejsce. Tylko że istotna część zgłoszeń pochodzi od ludzi zupełnie nieprzygotowanych, którzy odpadają w pierwszych minutach eliminacji. Realna konkurencja, czyli grupa kandydatów po rocznej pracy z pedagogiem, jest znacznie mniejsza, choć wciąż wielokrotnie większa niż liczba miejsc.

Warto też pamiętać, że komisja buduje rocznik, a nie ranking. Grupa musi mieć różne typy, różne warunki, różne temperamenty, bo za dwa lata trzeba będzie obsadzić z niej całe przedstawienie dyplomowe. Dlatego świetny kandydat potrafi odpaść, bo w danym roku było już czterech podobnych do niego, a ktoś słabszy technicznie przechodzi, bo brakowało jego typu. To brzmi niesprawiedliwie i po części takie jest, ale ma logikę produkcyjną, nie osobistą.

05Czym różnią się szkoły prywatne i studia policealne

Poza uczelniami publicznymi działają szkoły prywatne, studia aktorskie i kursy policealne. Bywają wartościowe, zwłaszcza jako przygotowanie do kolejnego podejścia na uczelnię publiczną, ale trzeba wiedzieć, co się kupuje. Dyplom takiej szkoły zwykle nie otwiera drzwi do teatru etatowego, bo tam wymagany jest dokument uczelni artystycznej. Otwiera natomiast dostęp do zajęć, do pracy z pedagogiem i do sceny, a to bywa dokładnie tym, czego kandydatowi brakuje.

Sprawdzaj konkretnie trzy rzeczy: kto prowadzi zajęcia, ile godzin praktycznych obejmuje program i czy szkoła ma dostęp do sali z prawdziwą sceną. Nazwiska pedagogów są ważniejsze niż nazwa placówki. Jeśli w kadrze są aktorzy z realnym dorobkiem i pedagodzy emisji głosu, program prawdopodobnie ma wartość. Jeśli oferta opiera się głównie na obietnicy kontaktów w branży, warto podejść do tego z dużą rezerwą, bo takich obietnic nikt nie jest w stanie dotrzymać.

Zagadnienia powiązane z wyborem szkoły

Cała ścieżka zawodowa w skrócie

Jeśli dopiero rozważasz ten kierunek, sensowniej zacząć od ogólnego obrazu, czyli od tekstu o tym, jak wygląda zawód aktora w Polsce od rekrutacji po pracę po dyplomie, gdzie opisane są także formy zatrudnienia poza teatrem.

Przygotowanie głosu i ciała przed egzaminem

Największa część przygotowań dotyczy narzędzi, a nie tekstów. Ćwiczenia oddechowe, dykcyjne i ruchowe zebrałem w materiale o tym, z czego składa się warsztat aktorski i codzienna praca nad głosem, i większość z nich ma sens także przed eliminacjami.

Pierwsze zgłoszenia castingowe w trakcie studiów

Studenci starszych lat często zaczynają już wysyłać materiały. Zasady nagrywania próbek i to, czego oczekują reżyserzy obsady, opisuje tekst o tym, jak działają castingi aktorskie i nagrania self-tape.

Kiedy nie warto zdawać do szkoły teatralnej

Jeśli głównym motywem jest rozpoznawalność, ta droga będzie bardzo długim objazdem. Znacznie szybciej buduje się zasięg w mediach społecznościowych i wcale nie trzeba do tego pięciu lat ćwiczeń dykcyjnych. Szkoła teatralna uczy rzemiosła scenicznego, a to rzemiosło jest przydatne głównie wtedy, gdy zamierzasz z niego żyć. Osoby, które przychodzą po sławę, zwykle odpadają w drugim roku, kiedy okazuje się, że przez pierwsze semestry nikt nie ogląda ich poza salą numer trzy.

Druga sytuacja to brak gotowości na tryb pracy. Program praktycznie uniemożliwia pracę zarobkową, a próby dyplomowe wchodzą w wieczory i weekendy. Jeśli musisz się utrzymać samodzielnie i nie masz żadnego wsparcia, pięć lat w takim trybie kończy się zwykle rezygnacją albo zdrowotnym załamaniem. Lepszym rozwiązaniem bywa wtedy odłożenie studiów o rok czy dwa i zbudowanie zaplecza finansowego, niż wejście w program bez żadnej poduszki.

Trzecia rzecz to sytuacja, w której interesuje cię wyłącznie praca przed kamerą albo wyłącznie praca głosem. W obu przypadkach istnieją krótsze ścieżki: kursy pracy z kamerą, studia nagraniowe, warsztaty dubbingowe. Pięć lat pracy nad wierszem klasycznym jest wtedy inwestycją mocno pośrednią. Nie bezużyteczną, ale nieproporcjonalną do celu, który da się osiągnąć taniej i szybciej.